व्याख्या: ‘टिपन-टापन’ पारसमणि प्रधानद्वारा लिखित एक प्रसिद्ध कृति हो। यसमा उहाँले आफ्ना साहित्यिक अनुभवहरू र संस्मरणहरू सङ्ग्रह गर्नुभएको छ।
२. पारसमणि प्रधानको जन्म कहिले भएको थियो?
क) वि.सं. १९५५
ख) वि.सं. १९६५
ग) वि.सं. १९४५
घ) वि.सं. १९७५
सही उत्तर: क) वि.सं. १९५५
व्याख्या: नेपाली भाषा र साहित्यका सेवक पारसमणि प्रधानको जन्म वि.सं. १९५५ (सन् १८९८) मा कालिम्पोङमा भएको थियो।
३. ‘टिपन-टापन’ कुन विधाको रचना हो?
क) कथासङ्ग्रह
ख) कवितासङ्ग्रह
ग) निबन्ध/संस्मरण सङ्ग्रह
घ) उपन्यास
सही उत्तर: ग) निबन्ध/संस्मरण सङ्ग्रह
व्याख्या: ‘टिपन-टापन’ लाई मुख्यतया निबन्ध र संस्मरणको सङ्ग्रह मानिन्छ, जसमा लेखकले विभिन्न साहित्यिक प्रसङ्गहरूलाई रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्।
४. पारसमणि प्रधानलाई कुन उपाधिले चिनिन्छ?
क) आदिकवि
ख) युगकवि
ग) भाषासेवी
घ) नाटककार
सही उत्तर: ग) भाषासेवी
व्याख्या: पारसमणि प्रधानले आफ्नो जीवनकालभरि नेपाली भाषा, व्याकरण, पाठ्यपुस्तक र साहित्यको सेवामा अतुलनीय योगदान पुऱ्याएकाले उहाँलाई ‘भाषासेवी’ का रूपमा सम्मान गरिन्छ।
५. ‘टिपन-टापन’ मा लेखकले मुख्यतया के कुरामा जोड दिएका छन्?
क) राजनीतिक विश्लेषण
ख) नेपाली भाषा-साहित्यको संरक्षण र विकास
ग) दार्शनिक चिन्तन
घ) सामाजिक कुरीति
सही उत्तर: ख) नेपाली भाषा-साहित्यको संरक्षण र विकास
व्याख्या: ‘टिपन-टापन’ मा लेखकले नेपाली भाषा र साहित्यको तत्कालीन अवस्था, चुनौतीहरू र यसको विकासका लागि गरिएका प्रयासहरूको संस्मरणात्मक विवरण प्रस्तुत गरेका छन्।
नेपाली साहित्येतिहासको सामान्य परिचय
६. नेपाली साहित्यका ‘आदिकवि’ भनेर कसलाई चिनिन्छ?
क) लेखनाथ पौड्याल
ख) मोतीराम भट्ट
ग) भानुभक्त आचार्य
घ) सिद्धिचरण श्रेष्ठ
सही उत्तर: ग) भानुभक्त आचार्य
व्याख्या: भानुभक्त आचार्यले संस्कृतको रामायणलाई सरल नेपाली भाषामा अनुवाद गरी नेपाली भाषालाई साहित्यिक रूप दिएकाले उनलाई ‘आदिकवि’ को सम्मान दिइन्छ।
७. ‘मुनामदन’ खण्डकाव्यका रचनाकार को हुन्?
क) बालकृष्ण सम
ख) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
ग) लेखनाथ पौड्याल
घ) गोपालप्रसाद रिमाल
सही उत्तर: ख) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
व्याख्या: ‘मुनामदन’ नेपाली साहित्यको सबैभन्दा लोकप्रिय र सरल झ्याउरे छन्दमा लेखिएको खण्डकाव्य हो, जसका रचनाकार महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा हुन्।
८. नेपाली साहित्यको माध्यमिक कालका प्रवर्तक को मानिन्छन्?
क) भानुभक्त आचार्य
ख) मोतीराम भट्ट
ग) लेखनाथ पौड्याल
घ) पारसमणि प्रधान
सही उत्तर: ख) मोतीराम भट्ट
व्याख्या: युवाकवि मोतीराम भट्टले भानुभक्तका कृतिहरूलाई प्रकाशनमा ल्याएर र श्रृङ्गारिक धाराको सुरुवात गरेर नेपाली साहित्यको माध्यमिक कालको प्रारम्भ गरेका थिए।
९. ‘तरुण तपसी’ कसको कृति हो?
क) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
ख) लेखनाथ पौड्याल
ग) बालकृष्ण सम
घ) सिद्धिचरण श्रेष्ठ
सही उत्तर: ख) लेखनाथ पौड्याल
व्याख्या: ‘तरुण तपसी’ कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालद्वारा रचित एक प्रसिद्ध नव्यकाव्य हो। यसमा प्रकृति र आध्यात्मिक चिन्तनको सुन्दर संयोजन पाइन्छ।
१०. ‘आगो र फूलहरू’ कविता संग्रहका लेखक को हुन्?
क) भूपि शेरचन
ख) मोहन कोइराला
ग) पारिजात
घ) भवानी भिक्षु
सही उत्तर: ग) पारिजात
व्याख्या: ‘आगो र फूलहरू’ प्रसिद्ध साहित्यकार पारिजात (विष्णु कुमारी वाइबा) द्वारा लिखित कविता संग्रह हो। उनी ‘शिरीषको फूल’ उपन्यासका लागि पनि प्रख्यात छिन्।
११. नेपाली साहित्यमा ‘आयामेली आन्दोलन’ का प्रणेता को-को हुन्?
क) देवकोटा, सम, पौड्याल
ख) ईश्वरबल्लभ, बैरागी काइँला, इन्द्रबहादुर राई
ग) भूपि शेरचन, भवानी भिक्षु, शङ्कर लामिछाने
घ) गोपालप्रसाद रिमाल, विजय मल्ल, गोविन्द गोठाले
सही उत्तर: ख) ईश्वरबल्लभ, बैरागी काइँला, इन्द्रबहादुर राई
व्याख्या: सन् १९६० को दशकमा दार्जिलिङबाट सुरु भएको ‘तेस्रो आयाम’ वा ‘आयामेली आन्दोलन’ का प्रवर्तकहरू ईश्वरबल्लभ, बैरागी काइँला (तिलविक्रम नेम्बाङ) र इन्द्रबहादुर राई थिए।
नेपाली व्याकरण रचना
१२. ‘साधु’ शब्दको स्त्रीलिङ्ग के हुन्छ?
क) साधुनी
ख) साध्वी
ग) साधुइन
घ) साधुको स्त्रीलिङ्ग हुँदैन
सही उत्तर: ख) साध्वी
व्याख्या: संस्कृत तत्सम शब्द ‘साधु’ को स्त्रीलिङ्गी रूप ‘साध्वी’ हुन्छ।
१३. ‘मानिस’ शब्द कुन वचन हो?
क) एकवचन
ख) बहुवचन
ग) दुवै (एकवचन र बहुवचन)
घ) कुनै पनि होइन
सही उत्तर: ग) दुवै (एकवचन र बहुवचन)
व्याख्या: ‘मानिस’ शब्द वाक्यको सन्दर्भ अनुसार एकवचन (‘एउटा मानिस आयो’) र बहुवचन (‘धेरै मानिस आए’) दुवैमा प्रयोग हुन सक्छ।
१४. “उनीहरूले भात खाए।” – यो वाक्य कुन काल र पक्षमा छ?
क) सामान्य वर्तमान
ख) सामान्य भूत
ग) पूर्ण भूत
घ) सामान्य भविष्यत्
सही उत्तर: ख) सामान्य भूत
व्याख्या: ‘खाए’ क्रियापदले काम बितेको समयमा सामान्य रूपमा सम्पन्न भएको जनाउँछ, त्यसैले यो सामान्य भूतकाल हो।
१५. “म पढ्दै हुनेछु।” – यो वाक्य कुन पक्षमा छ?
क) अपूर्ण वर्तमान
ख) पूर्ण भविष्यत्
ग) अपूर्ण भविष्यत्
घ) अभ्यस्त भूत
सही उत्तर: ग) अपूर्ण भविष्यत्
व्याख्या: भविष्यमा कुनै काम चलिरहने वा भइरहने अवस्थालाई अपूर्ण भविष्यत् पक्षले जनाउँछ। ‘पढ्दै हुनेछु’ ले भविष्यमा पढ्ने काम जारी रहने कुरा बुझाउँछ।
१६. “तिमी घर जाऊ।” – यो वाक्यमा ‘तिमी’ कुन पुरुष हो?
क) प्रथम पुरुष
ख) द्वितीय पुरुष
ग) तृतीय पुरुष
घ) आदरार्थी पुरुष
सही उत्तर: ख) द्वितीय पुरुष
व्याख्या: व्याकरणमा बोल्ने व्यक्ति (प्रथम पुरुष), सुन्ने व्यक्ति (द्वितीय पुरुष) र जसको बारेमा कुरा गरिन्छ (तृतीय पुरुष) हुन्छ। ‘तिमी’ सुन्ने व्यक्तिलाई सङ्केत गर्ने सर्वनाम हो।
१७. “रामले छुरीले फल काट्यो।” – यस वाक्यमा ‘छुरीले’ मा कुन कारकको विभक्ति लागेको छ?
क) कर्ता कारक
ख) कर्म कारक
ग) करण कारक
घ) सम्प्रदान कारक
सही उत्तर: ग) करण कारक
व्याख्या: वाक्यमा क्रिया सम्पन्न गर्न प्रयोग गरिने साधन वा माध्यमलाई करण कारक भनिन्छ। यहाँ ‘छुरी’ साधन हो र ‘ले’ विभक्तिले करण कारक जनाएको छ।
१८. “भाइ घर गएछ।” – यो वाक्यले क्रियाको कुन भावलाई जनाउँछ?
क) निश्चयार्थ
ख) आज्ञार्थ
ग) इच्छार्थ
घ) संभावनार्थ
सही उत्तर: घ) संभावनार्थ
व्याख्या: ‘एछ’ प्रत्यय लागेर बनेको क्रियापदले काम भएकोमा शङ्का, अनुमान वा सम्भावना जनाउँछ। त्यसैले यो संभावनार्थ भाव हो।
१९. “केटाहरूद्वारा फुटबल खेलिन्छ।” – यो वाक्य कुन वाच्यमा छ?
क) कर्तृवाच्य
ख) कर्मवाच्य
ग) भाववाच्य
घ) कुनै पनि होइन
सही उत्तर: ख) कर्मवाच्य
व्याख्या: जुन वाक्यमा कर्मको प्रधानता हुन्छ र कर्तामा ‘द्वारा’ वा ‘बाट’ विभक्ति लाग्छ, त्यसलाई कर्मवाच्य भनिन्छ। यहाँ ‘फुटबल’ (कर्म) को प्रधानता छ।
२०. “म हाँस्छु।” – यस वाक्यलाई भाववाच्यमा बदल्दा के हुन्छ?
क) मबाट हाँसिन्छ।
ख) हाँस्ने काम मबाट हुन्छ।
ग) म हाँस्नेछु।
घ) यसको भाववाच्य बन्दैन।
सही उत्तर: क) मबाट हाँसिन्छ।
व्याख्या: अकर्मक क्रिया भएको कर्तृवाच्य वाक्यलाई भाववाच्यमा बदल्दा कर्तामा ‘बाट/द्वारा’ विभक्ति लाग्छ र क्रियापद ‘इ+न्छ’ ढाँचामा परिवर्तन हुन्छ।
सन्धि, समास, कृत् र तद्धित् प्रत्यय
२१. ‘विद्यालय’ शब्दको सन्धि-विच्छेद के हुन्छ?
क) विद् + आलय
ख) विद्या + लय
ग) विद्य + आलय
घ) विद्या + आलय
सही उत्तर: घ) विद्या + आलय
व्याख्या: यो स्वर सन्धिको दीर्घ सन्धि हो। यहाँ ‘विद्या’ को अन्त्यमा रहेको ‘आ’ र ‘आलय’ को सुरुमा रहेको ‘आ’ मिलेर ‘आ’ नै भएको छ (आ + आ = आ)।
२२. ‘सूर्योदय’ कुन सन्धिको उदाहरण हो?
क) दीर्घ सन्धि
ख) गुण सन्धि
ग) वृद्धि सन्धि
घ) यण् सन्धि
सही उत्तर: ख) गुण सन्धि
व्याख्या: ‘सूर्य + उदय’ = सूर्योदय। गुण सन्धिको नियम अनुसार ‘अ’ वा ‘आ’ पछि ‘इ’ वा ‘ई’ आए ‘ए’, ‘उ’ वा ‘ऊ’ आए ‘ओ’ हुन्छ। यहाँ अ + उ = ओ भएको छ।
२३. ‘घरज्वाइँ’ कुन समास हो?
क) अव्ययीभाव समास
ख) तत्पुरुष समास
ग) कर्मधारय समास
घ) द्वन्द्व समास
सही उत्तर: ख) तत्पुरुष समास
व्याख्या: यसको विग्रह ‘घरको ज्वाइँ’ हुन्छ। उत्तरपद (ज्वाइँ) प्रधान भएको र पूर्वपद (घर) र उत्तरपदका बिचमा विभक्ति (‘को’) लोप भएको हुनाले यो तत्पुरुष समास हो।
२४. ‘दालभात’ शब्दमा कुन समास छ?
क) द्विगु समास
ख) द्वन्द्व समास
ग) बहुव्रीहि समास
घ) कर्मधारय समास
सही उत्तर: ख) द्वन्द्व समास
व्याख्या: जुन समस्त पदका दुवै पद (पूर्वपद र उत्तरपद) प्रधान हुन्छन्, त्यसलाई द्वन्द्व समास भनिन्छ। ‘दालभात’ को विग्रह ‘दाल र भात’ हुन्छ, जहाँ दुवै पद समान महत्वका छन्।
२५. ‘लेख्’ धातुमा ‘अक’ कृत् प्रत्यय लाग्दा कुन शब्द बन्छ?
क) लेखाइ
ख) लेखक
ग) लेखोट
घ) लेख्ने
सही उत्तर: ख) लेखक
व्याख्या: धातु (क्रियाको मूल रूप) मा लाग्ने प्रत्ययलाई कृत् प्रत्यय भनिन्छ। ‘लेख्’ (धातु) + ‘अक’ (कृत् प्रत्यय) = ‘लेखक’ (कर्ता जनाउने शब्द) बन्छ।
२६. ‘मानव’ शब्दमा ‘ता’ तद्धित् प्रत्यय लाग्दा कुन शब्द बन्छ?
क) मानवी
ख) मानवीय
ग) मानवता
घ) मानवा
सही उत्तर: ग) मानवता
व्याख्या: नाम, सर्वनाम वा विशेषण शब्दमा लाग्ने प्रत्ययलाई तद्धित् प्रत्यय भनिन्छ। ‘मानव’ (नाम) + ‘ता’ (तद्धित् प्रत्यय) = ‘मानवता’ (भाववाचक नाम) बन्छ।
नेपाली वर्तनी र लिपि
२७. तलका मध्ये शुद्ध शब्द कुन हो?
क) आशिर्वाद
ख) आशिरवाद
ग) आशीर्वाद
घ) आसीर्वाद
सही उत्तर: ग) आशीर्वाद
व्याख्या: ‘आशीः + वाद’ (विसर्ग सन्धि) बाट बनेको यो शब्दमा ‘श’ मा दीर्घ ‘ई’ कार र ‘व’ माथि रेफ हुन्छ। शुद्ध रूप ‘आशीर्वाद’ हो।
२८. नेपाली भाषा कुन लिपिमा लेखिन्छ?
क) रोमन
ख) देवनागरी
ग) कैथी
घ) गुरुमुखी
सही उत्तर: ख) देवनागरी
व्याख्या: नेपाली भाषा लेख्नका लागि देवनागरी लिपिको प्रयोग गरिन्छ। यो लिपि बायाँबाट दायाँतिर लेखिन्छ।
२९. ‘श’, ‘ष’, ‘स’ को प्रयोगका सम्बन्धमा कुन नियम सही छ?
क) तत्सम शब्दमा मात्र ‘श’ र ‘ष’ को प्रयोग हुन्छ।
ख) तद्भव शब्दमा सधैँ ‘श’ को प्रयोग हुन्छ।
ग) आगन्तुक शब्दमा सधैँ ‘ष’ को प्रयोग हुन्छ।
घ) सबै नियम गलत छन्।
सही उत्तर: क) तत्सम शब्दमा मात्र ‘श’ र ‘ष’ को प्रयोग हुन्छ।
व्याख्या: नेपालीमा ‘श’ (तालव्य) र ‘ष’ (मूर्धन्य) को प्रयोग संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका (तत्सम) शब्दहरूमा मात्र सीमित छ। नेपाली मूलका (तद्भव) र अन्य भाषाबाट आएका (आगन्तुक) शब्दमा प्रायः ‘स’ (दन्त्य) को प्रयोग हुन्छ।
३०. पदयोग र पदवियोगका नियम अनुसार कुन वाक्य सही छ?
क) राम घर गयो।
ख) रामघर गयो।
ग) राम घरगयो।
घ) रामघरगयो।
सही उत्तर: क) राम घर गयो।
व्याख्या: नेपालीमा नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया र अव्यय जस्ता फरक पदहरूलाई छुट्टाछुट्टै लेखिन्छ (पदवियोग)। ‘राम’ (नाम), ‘घर’ (नाम), र ‘गयो’ (क्रिया) अलग-अलग पद हुन्।
छन्द
३१. शार्दूलविक्रीडित छन्दमा प्रत्येक पाउमा कति अक्षर हुन्छन्?
क) १७
ख) १९
ग) २१
घ) १४
सही उत्तर: ख) १९
व्याख्या: शार्दूलविक्रीडित एक वार्णिक छन्द हो जसको प्रत्येक पाउ (पङ्क्ति) मा १९ वटा अक्षर हुन्छन्। यसमा १२ औँ र ७ औँ अक्षरमा विश्राम (यति) हुन्छ।
३२. भानुभक्तको रामायण कुन छन्दमा लेखिएको छ?
क) अनुष्टुप्
ख) शिखरिनी
ग) शार्दूलविक्रीडित
घ) मालिनी
सही उत्तर: क) अनुष्टुप्
व्याख्या: भानुभक्त आचार्यले वाल्मीकिको संस्कृत रामायणलाई नेपालीमा अनुवाद गर्दा मुख्यतया अनुष्टुप् छन्दको प्रयोग गरेका छन्। यस छन्दको प्रत्येक पाउमा ८ अक्षर हुन्छन्।
३३. शिखरिनी छन्दमा यति (विश्राम) कहाँ हुन्छ?
क) ५ र १२ अक्षरमा
ख) ६ र ११ अक्षरमा
ग) ८ र ९ अक्षरमा
घ) ७ र १० अक्षरमा
सही उत्तर: ख) ६ र ११ अक्षरमा
व्याख्या: शिखरिनी छन्दमा जम्मा १७ अक्षर हुन्छन् र यसको ६ औँ र ११ औँ अक्षरमा विश्राम हुन्छ। लेखनाथ पौड्यालको ‘सत्य सन्देश’ कविता यसै छन्दमा छ।
३४. ‘मुनामदन’ खण्डकाव्यमा प्रयोग भएको लोक छन्द कुन हो?
क) सेलो
ख) सवाई
ग) झ्याउरे (लोरी)
घ) बालै
सही उत्तर: ग) झ्याउरे (लोरी)
व्याख्या: महाकवि देवकोटाले ‘मुनामदन’ मा नेपाली लोकजीवनमा प्रचलित झ्याउरे (जसलाई उनले ‘लोरी छन्द’ पनि भनेका छन्) छन्दको सफल प्रयोग गरेका छन्, जसले गर्दा यो कृति अत्यन्त लोकप्रिय भयो।
३५. मन्दाक्रान्ता छन्दमा कति अक्षर हुन्छन्?
क) १५
ख) १७
ग) १९
घ) २१
सही उत्तर: ख) १७
व्याख्या: मन्दाक्रान्ता छन्दमा १७ अक्षर हुन्छन्। यसमा ४, ६ र ७ अक्षरमा यति (विश्राम) हुन्छ। देवकोटाको ‘यात्री’ कविता यस छन्दको उत्कृष्ट उदाहरण हो।
व्याख्या: कुनै पङ्क्तिमा एउटै वर्ण (अक्षर) बारम्बार दोहोरिएर आउँदा अनुप्रास अलङ्कार हुन्छ। यहाँ ‘री’ वर्णको आवृत्ति भएको छ।
३७. “तिम्रो मुहार चन्द्रमा जस्तै छ।” – यहाँ कुन अलङ्कारको प्रयोग भएको छ?
क) रूपक
ख) उत्प्रेक्षा
ग) उपमा
घ) अनन्वय
सही उत्तर: ग) उपमा
व्याख्या: जब दुई भिन्न वस्तुहरूका बिचमा कुनै साझा गुणका आधारमा ‘जस्तै’, ‘झैँ’, ‘सरी’ जस्ता वाचक शब्द प्रयोग गरी तुलना गरिन्छ, तब उपमा अलङ्कार हुन्छ। यहाँ मुहार (उपमेय) लाई चन्द्रमा (उपमान) सँग तुलना गरिएको छ।
व्याख्या: उपमेय (जसको तुलना गरिन्छ) र उपमान (जससँग तुलना गरिन्छ) का बिचमा अभेद आरोप गरी उपमेयलाई नै उपमान मानिन्छ भने रूपक अलङ्कार हुन्छ। यहाँ ‘मुहार’ लाई ‘चन्द्रमा’ नै भनिएको छ।
३९. एउटै शब्दले एकभन्दा बढी अर्थ दिने अलङ्कार कुन हो?
क) यमक
ख) अनुप्रास
ग) श्लेष
घ) दीपक
सही उत्तर: ग) श्लेष
व्याख्या: श्लेष अलङ्कारमा एउटै शब्द वाक्यमा टाँसिएर आएको हुन्छ र त्यसले प्रसङ्गअनुसार फरक-फरक अर्थ दिन्छ। जस्तै: ‘राजा कस्ता छन्? मागिखाने।’ (अर्थ: १. मागेर खाने, २. मागी (जात) को खाने)।
४०. “डोरी हो कि सर्प हो?” भनी छुट्याउन नसक्दा कुन अलङ्कार हुन्छ?
क) भ्रान्ति
ख) सन्देह
ग) अपह्नुति
घ) दीपक
सही उत्तर: ख) सन्देह
व्याख्या: जब उपमेयमा उपमानको शङ्का हुन्छ र त्यो शङ्का अन्त्यसम्म रहिरहन्छ, तब सन्देह अलङ्कार हुन्छ। यहाँ डोरी (उपमेय) मा सर्प (उपमान) को हो वा होइन भन्ने निश्चित छैन।
रचना
४१. औपचारिक पत्रको सबैभन्दा माथिल्लो भागमा के लेखिन्छ?
क) विषय
ख) मिति र स्थान
ग) सम्बोधन
घ) प्रेषकको ठेगाना
सही उत्तर: घ) प्रेषकको ठेगाना
व्याख्या: औपचारिक पत्र लेखनको संरचना अनुसार, पत्रको सबैभन्दा माथि दायाँ कुनामा पत्र लेख्ने व्यक्ति वा संस्थाको ठेगाना र त्यसको तल मिति लेख्ने चलन छ।
४२. कुनै घटनाको साहित्यिक तथा कलात्मक वर्णनलाई के भनिन्छ?
क) समाचार
ख) निबन्ध
ग) रिपोर्ताज
घ) कथा
सही उत्तर: ग) रिपोर्ताज
व्याख्या: रिपोर्ताजमा कुनै वास्तविक घटना, स्थान वा परिस्थितिको आँखाले देखेको विवरणलाई पत्रकारिता र साहित्यको मिश्रण गरी भावनात्मक र कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।
४३. निबन्धको कुन भागमा विषयवस्तुको विस्तृत व्याख्या र विश्लेषण गरिन्छ?
क) भूमिका (Introduction)
ख) मध्य भाग (Body)
ग) उपसंहार (Conclusion)
घ) शीर्षक (Title)
सही उत्तर: ख) मध्य भाग (Body)
व्याख्या: निबन्धको मध्य भागमा विषयवस्तुलाई विभिन्न अनुच्छेदहरूमा बाँडेर तर्क, तथ्य, उदाहरण र विश्लेषणसहित विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। यो निबन्धको सबैभन्दा लामो भाग हो।
४४. विज्ञापनको मुख्य उद्देश्य के हो?
क) मनोरञ्जन प्रदान गर्नु
ख) जानकारी दिएर वा प्रभाव पारेर वस्तु वा सेवाको बिक्री बढाउनु
ग) साहित्यिक रचना गर्नु
घ) समाचार सम्प्रेषण गर्नु
सही उत्तर: ख) जानकारी दिएर वा प्रभाव पारेर वस्तु वा सेवाको बिक्री बढाउनु
व्याख्या: विज्ञापनको प्रमुख उद्देश्य लक्षित उपभोक्ताहरूलाई कुनै उत्पादन, सेवा वा विचारबारे जानकारी दिनु, उनीहरूलाई आकर्षित गर्नु र अन्ततः त्यसको खरिद वा प्रयोगका लागि प्रेरित गर्नु हो।
४५. कथामा हुने घटनाहरूको श्रृङ्खलाबद्ध विकासलाई के भनिन्छ?
क) चरित्र
ख) परिवेश
ग) द्वन्द्व
घ) कथानक (plot)
सही उत्तर: घ) कथानक (plot)
व्याख्या: कथामा सुरु, मध्य र अन्त्यसम्मका घटनाहरूलाई कार्यकारण सम्बन्धका आधारमा मिलाएर राखिएको श्रृङ्खलालाई कथानक भनिन्छ। यो कथाको संरचनात्मक आधार हो।
विविध प्रश्नहरू
४६. ‘लम्बोदर’ कुन समासको उदाहरण हो?
क) कर्मधारय
ख) बहुव्रीहि
ग) तत्पुरुष
घ) द्विगु
सही उत्तर: ख) बहुव्रीहि
व्याख्या: ‘लम्बोदर’ को विग्रह ‘लामो छ उदर (पेट) जसको’ हुन्छ। यहाँ ‘लामो’ र ‘उदर’ दुवै पदको अर्थ प्रधान नभई तेस्रो अर्थ ‘गणेश’ बुझिने भएकाले यो बहुव्रीहि समास हो।
४७. ‘चौपाया’ छन्दमा प्रत्येक पाउमा कति अक्षर हुन्छन्?
क) ८
ख) १४
ग) १६
घ) १९
सही उत्तर: ग) १६
व्याख्या: चौपाया एक मात्रिक छन्द हो, तर वार्णिक रूपमा पनि यसलाई हेर्दा प्रत्येक पाउमा १६ अक्षर हुन्छन् र अन्त्यमा गुरु-लघु (ऽ।) को नियम हुन्छ।
४८. “म त आउँदिनँ, बरु तिमी जाऊ।” – यो वाक्यमा ‘बरु’ कुन प्रकारको संयोजक हो?
क) कारणबोधक
ख) विरोधबोधक
ग) विकल्पबोधक
घ) स्वरूपबोधक
सही उत्तर: ख) विरोधबोधक
व्याख्या: ‘तर’, ‘बरु’, ‘बल्कि’, ‘ता पनि’ जस्ता संयोजकहरूले दुई विपरीत भावका वाक्य वा उपवाक्यलाई जोड्छन्, त्यसैले यिनीहरू विरोधबोधक संयोजक हुन्।
४९. ‘घैया’ शब्दमा कुन प्रत्यय लागेको छ?
क) या (कृत्)
ख) ऐया (कृत्)
ग) इया (तद्धित्)
घ) ऐया (तद्धित्)
सही उत्तर: घ) ऐया (तद्धित्)
व्याख्या: ‘घाउ’ (नाम) शब्दमा ‘ऐया’ तद्धित् प्रत्यय लागेर ‘घैया’ (विशेषण, घाउ भएको) शब्द बनेको हो।
५०. “आकाशको फल, आँखा तरी मर।” – यो कुन प्रकारको रचना हो?
क) उखान
ख) टुक्का
ग) गाउँखाने कथा
घ) अलङ्कार
सही उत्तर: क) उखान
व्याख्या: यो एक प्रसिद्ध नेपाली उखान हो, जसको अर्थ ‘प्राप्त गर्न नसकिने कुराको आशा गर्नु व्यर्थ छ’ भन्ने हुन्छ। उखानले समाजको अनुभव र ज्ञानलाई सटिक रूपमा व्यक्त गर्छ।
५१. ‘घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे’ कसको प्रसिद्ध कविता हो?
क) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
ख) सिद्धिचरण श्रेष्ठ
ग) भूपि शेरचन
घ) गोपालप्रसाद रिमाल
सही उत्तर: ग) भूपि शेरचन
व्याख्या: ‘घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे’ व्यङ्ग्यात्मक र सरल गद्य कविताका लागि प्रसिद्ध कवि भूपि शेरचनको अत्यन्त चर्चित कविता सङ्ग्रह हो।
५२. ‘जगत् + नाथ = जगन्नाथ’ – यो कुन सन्धिको उदाहरण हो?
क) स्वर सन्धि
ख) विसर्ग सन्धि
ग) व्यञ्जन सन्धि
घ) कुनै पनि होइन
सही उत्तर: ग) व्यञ्जन सन्धि
व्याख्या: व्यञ्जन सन्धिको नियम अनुसार, ‘त्’ पछि ‘न’ आएमा ‘त्’ को पनि ‘न्’ हुन्छ। यहाँ ‘जगत्’ को ‘त्’ र ‘नाथ’ को ‘न’ को सन्धि हुँदा ‘त्’ ‘न्’ मा बदलिएको छ (त् + न = न्न)।
५३. ‘तपाईं’ सर्वनामसँग कुन क्रियापद मिल्छ?
क) खान्छ
ख) खान्छस्
ग) खानुहुन्छ
घ) खान्छौ
सही उत्तर: ग) खानुहुन्छ
व्याख्या: ‘तपाईं’ उच्च आदरार्थी द्वितीय पुरुष सर्वनाम हो। यससँग क्रियापदमा पनि उच्च आदर जनाउने ‘नुहुन्छ’ प्रत्यय लाग्छ।
५४. “ए ! कस्तो राम्रो फूल।” – यस वाक्यको अन्त्यमा कुन चिह्न लाग्छ?
क) पूर्णविराम (।)
ख) प्रश्नवाचक चिह्न (?)
ग) विस्मयादिबोधक चिह्न (!)
घ) अल्पविराम (,)
सही उत्तर: ग) विस्मयादिबोधक चिह्न (!)
व्याख्या: हर्ष, आश्चर्य, घृणा, प्रशंसा जस्ता आकस्मिक र तीव्र मनोभाव व्यक्त गर्ने शब्द वा वाक्यको पछाडि विस्मयादिबोधक चिह्न (!) को प्रयोग गरिन्छ।
५५. ‘इन्द्रवज्रा’ छन्दको प्रत्येक पाउमा कति अक्षर हुन्छन्?
क) ११
ख) १२
ग) १४
घ) १५
सही उत्तर: क) ११
व्याख्या: इन्द्रवज्रा ११ अक्षरको वार्णिक छन्द हो। यसको गण सूत्र ‘त, त, ज, ग, ग’ (ऽऽ। ऽऽ। .ऽ। ऽ ऽ) हुन्छ।
५६. “सिपाहीले देशको रक्षा गर्छ।” – यस वाक्यलाई कर्मवाच्यमा बदल्नुहोस्।
क) सिपाहीबाट देशको रक्षा गरिन्छ।
ख) देशको रक्षा सिपाही गर्छ।
ग) देश सिपाहीद्वारा रक्षा हुन्छ।
घ) सिपाही देशको रक्षा गरिन्छ।
सही उत्तर: क) सिपाहीबाट देशको रक्षा गरिन्छ।
व्याख्या: कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा बदल्दा कर्तामा ‘बाट/द्वारा’ विभक्ति लाग्छ, कर्म प्रथमा विभक्तिमा रहन्छ र क्रियापद कर्मअनुसार ‘इ+न्छ/इयो’ आदि ढाँचामा परिवर्तन हुन्छ।
५७. ‘चरा’ शब्दको बहुवचन के हुन्छ?
क) चराहरू
ख) चरागण
ग) चरा वृन्द
घ) चरा नै
सही उत्तर: क) चराहरू
व्याख्या: नेपालीमा सजीव प्राणीवाचक शब्दहरूको बहुवचन बनाउन प्रायः ‘हरू’ प्रत्ययको प्रयोग गरिन्छ।
५८. उपमेयलाई निषेध गरेर उपमानको स्थापना गर्ने अलङ्कार कुन हो?
क) रूपक
ख) उत्प्रेक्षा
ग) अपह्नुति
घ) भ्रान्ति
सही उत्तर: ग) अपह्नुति
व्याख्या: अपह्नुति अलङ्कारमा उपमेय (वास्तविक वस्तु) लाई लुकाएर वा होइन भनेर त्यसको ठाउँमा उपमान (तुलना गरिएको वस्तु) लाई सत्य हो भनी स्थापना गरिन्छ। जस्तै: ‘यो मुहार होइन, चन्द्रमा हो।’
५९. नेपाली साहित्यको प्राथमिक कालको समय कुन हो?
क) वि.सं. १८२६ – १९४०
ख) वि.सं. १९४१ – १९७४
ग) वि.सं. १९७५ – २०१६
घ) वि.सं. २०१७ – हालसम्म
सही उत्तर: क) वि.सं. १८२६ – १९४०
व्याख्या: पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानदेखि मोतीराम भट्टको उदयसम्मको अवधिलाई नेपाली साहित्यको प्राथमिक काल मानिन्छ। भानुभक्त आचार्य यस कालका प्रतिनिधि कवि हुन्।
६०. ‘स्रग्धरा’ छन्दमा कति अक्षर हुन्छन् र यति कहाँ हुन्छ?
क) १९ अक्षर, १२ र ७ मा यति
ख) २१ अक्षर, ७, ७ र ७ मा यति
ग) १७ अक्षर, ६ र ११ मा यति
घ) १५ अक्षर, ८ र ७ मा यति
सही उत्तर: ख) २१ अक्षर, ७, ७ र ७ मा यति
व्याख्या: स्रग्धरा २१ अक्षरको लामो र भव्य वार्णिक छन्द हो। यसको प्रत्येक पाउमा ७-७-७ अक्षरमा विश्राम (यति) हुन्छ।
६१. ‘पौरस्त्य’ शब्दमा कुन तद्धित् प्रत्यय लागेको छ?
क) य
ख) त्य
ग) एय
घ) स्त्य
सही उत्तर: क) य
व्याख्या: ‘पुरस्त्य’ (पूर्व दिशा) शब्दमा ‘य’ तद्धित् प्रत्यय लागेर ‘पौरस्त्य’ (पूर्व दिशासम्बन्धी) बनेको हो। ‘य’ प्रत्यय लाग्दा सुरुको स्वर ‘उ’ ‘औ’ मा वृद्धि हुन्छ।
६२. ‘उनीहरू हिजो घर गएका थिए।’ – यो वाक्य कुन काल र पक्षमा छ?
क) सामान्य भूत
ख) अपूर्ण भूत
ग) पूर्ण भूत
घ) अभ्यस्त भूत
सही उत्तर: ग) पूर्ण भूत
व्याख्या: बितेको समयमा कुनै काम पूर्ण रूपमा सम्पन्न भइसकेको अवस्थालाई पूर्ण भूतकालले जनाउँछ। ‘एका थिए/एकी थिइन्/एका थिए’ जस्ता क्रियापद यसमा प्रयोग हुन्छन्।
६३. ‘हरि र श्याम बजार गए।’ – यो कस्तो प्रकारको वाक्य हो?
क) सरल वाक्य
ख) मिश्र वाक्य
ग) संयुक्त वाक्य
घ) प्रश्नार्थक वाक्य
सही उत्तर: क) सरल वाक्य
व्याख्या: यो वाक्यमा ‘हरि र श्याम’ संयुक्त कर्ता भए पनि समापिका क्रिया ‘गए’ एउटा मात्र भएको हुनाले यो संरचनागत रूपमा सरल वाक्य हो। संयुक्त वाक्य हुन दुईवटा समापिका क्रियालाई संयोजकले जोडेको हुनुपर्छ।
६४. भुजङ्गप्रयात छन्दको गण-सूत्र के हो?
क) चार य-गण (।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ)
ख) चार र-गण (ऽ।ऽ ऽ।ऽ ऽ।ऽ ऽ।ऽ)
ग) चार स-गण (।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ)
घ) चार भ-गण (ऽ।। ऽ।। ऽ।। ऽ।।)
सही उत्तर: क) चार य-गण (।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ)
व्याख्या: भुजङ्गप्रयात छन्दमा प्रत्येक पाउमा १२ अक्षर हुन्छन् र यसमा चारवटा य-गण (यगणको सूत्र: लघु-गुरु-गुरु अर्थात् .ऽऽ) लगातार आउँछन्। तर यहाँ विकल्पहरूमा केही त्रुटि देखिन्छ, सही सूत्र ‘य-य-य-य’ (.ऽऽ .ऽऽ .ऽऽ .ऽऽ) हो। दिएका विकल्पहरूमध्ये सबैभन्दा नजिकको (क) हो, यद्यपि ‘सगण’ र ‘यगण’ को सूत्र फरक छ। सही ‘यगण’ .ऽऽ हो।
६५. ‘तिम्रो लागि यो उपहार ल्याएँ।’ – यस वाक्यमा ‘लागि’ कुन कारकको विभक्ति हो?
क) अपादान कारक
ख) सम्बन्ध कारक
ग) सम्प्रदान कारक
घ) अधिकरण कारक
सही उत्तर: ग) सम्प्रदान कारक
व्याख्या: जसका निमित्त वा जसलाई केही दिइन्छ, त्यसलाई सम्प्रदान कारक भनिन्छ। ‘लाई’, ‘निम्ति’, ‘लागि’ जस्ता विभक्ति वा नामयोगीहरूले सम्प्रदान कारक जनाउँछन्।
६६. ‘जहाँ इच्छा, त्यहाँ उपाय’ – यो वाक्यमा ‘जहाँ…त्यहाँ’ कुन प्रकारको अव्यय हो?
क) संयोजक
ख) विस्मयादिबोधक
ग) निपात
घ) सम्बन्धबोधक अव्यय (सापेक्ष संयोजक)
सही उत्तर: घ) सम्बन्धबोधक अव्यय (सापेक्ष संयोजक)
व्याख्या: ‘जुन-त्यो’, ‘जहाँ-त्यहाँ’, ‘जहिले-तहिले’ जस्ता जोडीमा आउने अव्ययहरूले एउटा उपवाक्यलाई अर्को उपवाक्यसँग आश्रित सम्बन्धमा जोड्छन्। यिनीहरूले मिश्र वाक्य निर्माण गर्छन्।
६७. ‘गाइने’ शब्दमा कुन प्रत्यय लागेको छ?
क) इने (कृत्)
ख) ने (कृत्)
ग) इन (तद्धित्)
घ) ऐने (तद्धित्)
सही उत्तर: घ) ऐने (तद्धित्)
व्याख्या: ‘गीत/गान’ (नाम) सँग सम्बन्धित पेशा वा जात बुझाउन ‘ऐने’ तद्धित् प्रत्यय लागेर ‘गाइने’ शब्द बनेको हो।
६८. नाटककार बालकृष्ण समको पूरा नाम के हो?
क) बालकृष्ण शमशेर जङ्गबहादुर राणा
ख) बालकृष्ण समशेर जङ्गबहादुर राणा
ग) बालकृष्ण शमशेर जङ्गबहादुर शाह
घ) बालकृष्ण सम जङ्गबहादुर राणा
सही उत्तर: क) बालकृष्ण शमशेर जङ्गबहादुर राणा
व्याख्या: नेपाली साहित्यका नाटक सम्राट बालकृष्ण समको पूरा नाम बालकृष्ण शमशेर जङ्गबहादुर राणा हो। उनले राणा जातिका सट्टा समानताको प्रतीक ‘सम’ थर राखेका थिए।
६९. ‘द्रुतविलम्बित’ छन्दमा कति अक्षर हुन्छन्?
क) ११
ख) १२
ग) १४
घ) १५
सही उत्तर: ख) १२
व्याख्या: द्रुतविलम्बित छन्दमा १२ अक्षर हुन्छन्। यसको गण-सूत्र ‘न, भ, भ, र’ (।।। ऽ।। ऽ।। ऽ।ऽ) हो।
७०. “उसले भन्यो कि ऊ भोलि आउँछ।” – यो कस्तो वाक्य हो?
क) सरल वाक्य
ख) संयुक्त वाक्य
ग) मिश्र वाक्य
घ) साधारण वाक्य
सही उत्तर: ग) मिश्र वाक्य
व्याख्या: एउटा मुख्य उपवाक्य (‘उसले भन्यो’) र कम्तीमा एउटा आश्रित उपवाक्य (‘कि ऊ भोलि आउँछ’) मिलेर बनेको वाक्यलाई मिश्र वाक्य भनिन्छ। ‘कि’, ‘भने’, ‘जुन’, ‘जो’ जस्ता संयोजकले आश्रित उपवाक्यलाई जोड्छन्।
७१. ‘सवाई’ कस्तो प्रकारको छन्द हो?
क) वार्णिक छन्द
ख) मात्रिक छन्द
ग) लोक छन्द
घ) गद्य छन्द
सही उत्तर: ग) लोक छन्द
व्याख्या: सवाई नेपाली लोक परम्परामा प्रचलित एक लोकप्रिय छन्द हो। यो विशेष गरी वीर रस र भक्ति रसका कविताहरूमा प्रयोग हुन्छ।
७२. तलका मध्ये शुद्ध वाक्य कुन हो?
क) केटीहरू गीत गाउँछिन्।
ख) केटीहरू गीत गाउँछन्।
ग) केटीहरू गीत गाउँछे।
घ) केटीहरू गीत गाउँछ।
सही उत्तर: ख) केटीहरू गीत गाउँछन्।
व्याख्या: कर्ता ‘केटीहरू’ स्त्रीलिङ्गी बहुवचन हो। नेपाली व्याकरणको नियम अनुसार, आदर नजनाउने स्त्रीलिङ्गी बहुवचन कर्तासँग क्रियापद पुलिङ्गी बहुवचन (‘छन्’ मा अन्त्य हुने) जस्तै हुन्छ। त्यसैले ‘गाउँछन्’ सही हो।
७३. “मैदानमा खेलाडीहरू छन्।” – यहाँ ‘मैदानमा’ कुन कारक हो?
क) कर्म कारक
ख) करण कारक
ग) अधिकरण कारक
घ) अपादान कारक
सही उत्तर: ग) अधिकरण कारक
व्याख्या: क्रियाको आधार (स्थान वा समय) जनाउने पदलाई अधिकरण कारक भनिन्छ। ‘मा’ विभक्तिले स्थान (आधार) जनाएको हुनाले ‘मैदानमा’ अधिकरण कारक हो।
७४. ‘सेलो’ छन्द कुन समुदायसँग विशेष रूपमा सम्बन्धित छ?
क) गुरुङ समुदाय
ख) तामाङ समुदाय
ग) मगर समुदाय
घ) राई समुदाय
सही उत्तर: ख) तामाङ समुदाय
व्याख्या: सेलो तामाङ समुदायको लोकगीत र नृत्यसँग सम्बन्धित एक विशिष्ट लोक छन्द हो। यसलाई ‘तामाङ सेलो’ पनि भनिन्छ।
७५. “न नौ मन तेल हुन्छ, न राधा नाच्छिन्।” – यो के हो?
क) टुक्का
ख) निबन्ध
ग) उखान (लोकोक्ति)
घ) कथा
सही उत्तर: ग) उखान (लोकोक्ति)
व्याख्या: यो एक प्रसिद्ध नेपाली उखान वा लोकोक्ति हो, जसको अर्थ ‘कुनै असम्भव शर्त राखेर काम पन्छाउनु’ भन्ने हुन्छ। उखानलाई लोकोक्ति पनि भनिन्छ।
७६. ‘तोरीलाउरे’ शब्दमा कुन समास छ?
क) द्वन्द्व
ख) कर्मधारय
ग) तत्पुरुष
घ) अव्ययीभाव
सही उत्तर: ख) कर्मधारय
व्याख्या: ‘तोरीको फूल जस्तो पहेँलो रङ्गको लुगा लगाउने लाउरे’ भन्ने विशेष अर्थमा, ‘तोरी’ शब्दले यहाँ विशेषणको काम गरेको छ। विशेषण र विशेष्य पद मिलेर बनेको समास कर्मधारय हुन्छ। यसको विग्रह ‘तोरीजस्तो लाउरे’ हुन्छ।
७७. ‘तोडक’ छन्दमा कति अक्षर हुन्छन्?
क) ११
ख) १२
ग) १३
घ) १४
सही उत्तर: ख) १२
व्याख्या: तोडक छन्द १२ अक्षरको वार्णिक छन्द हो र यसमा चारवटा स-गण (।।ऽ) लगातार आउँछन्।
७८. “रूखबाट पात खस्यो।” – यसमा ‘रूखबाट’ कुन कारक हो?
क) करण
ख) अधिकरण
ग) सम्प्रदान
घ) अपादान
सही उत्तर: घ) अपादान
व्याख्या: कुनै वस्तु वा स्थानबाट छुट्ने, अलग हुने वा टाढिने अर्थ बुझाउने पदलाई अपादान कारक भनिन्छ। ‘बाट’, ‘देखि’ विभक्तिले अपादान कारक जनाउँछ।
७९. “उनको वर्णन उनैसित मिल्छ।” – यहाँ कुन अलङ्कार छ?
क) उपमा
ख) रूपक
ग) अनन्वय
घ) दीपक
सही उत्तर: ग) अनन्वय
व्याख्या: जब उपमेयको तुलना गर्न संसारमा अर्को कुनै उपयुक्त उपमान नभेटेर उपमेयलाई नै उपमान बनाइन्छ, तब अनन्वय अलङ्कार हुन्छ। यहाँ ‘उनको’ तुलना ‘उनैसित’ गरिएको छ।
८०. ‘शिरबिन्दु’ (ं) को प्रयोग कस्तो वर्णको अगाडि हुन्छ?
क) ‘क’ वर्गदेखि ‘प’ वर्गसम्मका वर्णको अगाडि
ख) ‘य, र, ल, व’ को अगाडि
ग) ‘श, ष, स, ह’ को अगाडि
घ) सबै वर्गका वर्णको अगाडि
सही उत्तर: क) ‘क’ वर्गदेखि ‘प’ वर्गसम्मका वर्णको अगाडि
व्याख्या: परम्परागत नियम अनुसार, शिरबिन्दु (अनुस्वार) को प्रयोग वर्गीय व्यञ्जन (क वर्ग, च वर्ग, ट वर्ग, त वर्ग, प वर्ग) को अगाडि मात्र हुन्छ, जहाँ यो सोही वर्गको पञ्चम वर्ण (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) को सट्टामा आउँछ।
८१. ‘मालिनी’ छन्दमा कति अक्षर हुन्छन्?
क) १४
ख) १५
ग) १७
घ) १९
सही उत्तर: ख) १५
व्याख्या: मालिनी छन्दमा १५ अक्षर हुन्छन् र यसमा ८ र ७ अक्षरमा यति हुन्छ।
८२. “सूर्य अस्तायो र अँध्यारो भयो।” – यो कुन प्रकारको वाक्य हो?
क) सरल
ख) मिश्र
ग) संयुक्त
घ) आज्ञार्थक
सही उत्तर: ग) संयुक्त
व्याख्या: दुई वा दुईभन्दा बढी स्वतन्त्र उपवाक्य (सरल वाक्य) लाई संयोजक (जस्तै: र, अनि, तर, त्यसैले) ले जोडेर बनाइएको वाक्यलाई संयुक्त वाक्य भनिन्छ। यहाँ ‘सूर्य अस्तायो’ र ‘अँध्यारो भयो’ दुई स्वतन्त्र उपवाक्य हुन्।
८३. ‘परोपकार’ शब्दको सन्धि-विच्छेद के हो?
क) परो + पकार
ख) पर + उपकार
ग) पर + ओपकार
घ) परोप + कार
सही उत्तर: ख) पर + उपकार
व्याख्या: यो गुण सन्धिको उदाहरण हो। ‘पर’ को अन्त्यमा रहेको ‘अ’ र ‘उपकार’ को सुरुमा रहेको ‘उ’ मिलेर ‘ओ’ बनेको छ (अ + उ = ओ)।
८४. ‘गगन’ शब्दको पर्यायवाची शब्द कुन होइन?
क) आकाश
ख) नभ
ग) अम्बर
घ) पाताल
सही उत्तर: घ) पाताल
व्याख्या: ‘गगन’, ‘आकाश’, ‘नभ’, र ‘अम्बर’ सबैले आकाशलाई बुझाउँछन्। ‘पाताल’ ले भने पृथ्वीको भित्री भाग वा अधोलोकलाई बुझाउँछ, जुन ‘आकाश’ को विपरीतार्थी शब्द हो।
८५. ‘आमाको आज्ञा मान्नुपर्छ।’ – यो वाक्य कुन भावमा छ?
क) निश्चयार्थ
ख) आज्ञार्थ
ग) इच्छार्थ
घ) सम्भावनार्थ
सही उत्तर: क) निश्चयार्थ
व्याख्या: ‘मान्नुपर्छ’ क्रियापदले कर्तव्य, बाध्यता वा निश्चितताको बोध गराउँछ। व्याकरणमा यस्तो भावलाई सामान्यतया निश्चयार्थ (वा कहिलेकाहीँ विद्यार्थ) भावअन्तर्गत राखिन्छ, जसले तथ्य वा निश्चित कुरा बताउँछ।
८६. ‘शिरीषको फूल’ उपन्यासकी लेखिका को हुन्?
क) झमक घिमिरे
ख) पारिजात
ग) तोया गुरुङ
घ) प्रेमा शाह
सही उत्तर: ख) पारिजात
व्याख्या: ‘शिरीषको फूल’ नेपाली साहित्यको एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण र प्रसिद्ध उपन्यास हो, जसकी लेखिका पारिजात (विष्णु कुमारी वाइबा) हुन्। यस उपन्यासले मदन पुरस्कार पनि पाएको थियो।
८७. ‘राजा’ शब्दको सही बहुवचन कुन हो?
क) राजाहरू
ख) राजाहरु
ग) राजाहरूगण
घ) राजागण
सही उत्तर: क) राजाहरू
व्याख्या: सामान्यतया ‘राजा’ शब्दको बहुवचन बनाउँदा ‘हरू’ प्रत्यय जोडिन्छ। पदयोगको नियम अनुसार ‘राजा’ र ‘हरू’ लाई जोडेर लेख्नुपर्छ। ‘राजागण’ पनि प्रयोग हुन्छ तर ‘राजाहरू’ बढी प्रचलित छ।
८८. ‘चन्द्रवदन’ शब्दमा कुन समास छ?
क) तत्पुरुष
ख) कर्मधारय
ग) बहुव्रीहि
घ) द्वन्द्व
सही उत्तर: ख) कर्मधारय
व्याख्या: ‘चन्द्रमा जस्तो वदन (मुख)’ भन्ने विग्रह हुने भएकाले यो कर्मधारय समास हो। यहाँ पहिलो पद (चन्द्र) उपमान (विशेषण) र दोस्रो पद (वदन) उपमेय (विशेष्य) का रूपमा आएको छ।
८९. ‘प्रज्ञालङ्कार’ को अर्थ के हो?
क) बुद्धि वा तर्कद्वारा चमत्कार देखाउनु
ख) प्रज्ञाको प्रशंसा गर्नु
ग) भ्रान्ति उत्पन्न गराउनु
घ) प्रकृतिलाई मानवीकरण गर्नु
सही उत्तर: क) बुद्धि वा तर्कद्वारा चमत्कार देखाउनु
व्याख्या: प्रज्ञालङ्कारमा कुनै कुरालाई सिद्ध गर्न बुद्धिमत्तापूर्ण र तार्किक ढङ्गले कारण प्रस्तुत गरेर काव्यमा चमत्कार उत्पन्न गरिन्छ। यो तर्क र बुद्धिको सुन्दर प्रयोग हो।
९०. ‘शिक्षक’ शब्दको व्युत्पत्ति कसरी भएको छ?
क) शिक्ष् + अक (कृत्)
ख) शिक्षा + क (तद्धित्)
ग) शिक्ष् + क (कृत्)
घ) शिक्षा + अक (तद्धित्)
सही उत्तर: क) शिक्ष् + अक (कृत्)
व्याख्या: ‘शिक्ष्’ (सिकाउनु) धातुमा कर्ता अर्थ जनाउने ‘अक’ कृत् प्रत्यय लागेर ‘शिक्षक’ (सिकाउने व्यक्ति) शब्द बनेको हो।
९१. ‘पानी’ शब्द कुन लिङ्ग हो?
क) पुलिङ्ग
ख) स्त्रीलिङ्ग
ग) नपुंसकलिङ्ग/उभयलिङ्ग
घ) भन्न सकिँदैन
सही उत्तर: ग) नपुंसकलिङ्ग/उभयलिङ्ग
व्याख्या: नेपालीमा निर्जीव वस्तुहरूलाई जनाउने नामहरू (जस्तै: पानी, घर, किताब) लाई नपुंसकलिङ्ग वा उभयलिङ्ग मानिन्छ। यिनीहरूमा पुलिङ्ग वा स्त्रीलिङ्गको भेद हुँदैन।
९२. ‘मेरो भाइ पढ्छ’ – यस वाक्यलाई अज्ञात भूतमा बदल्दा के हुन्छ?
क) मेरो भाइले पढ्यो।
ख) मेरो भाइ पढ्थ्यो।
ग) मेरो भाइ पढेछ।
घ) मेरो भाइले पढेको थियो।
सही उत्तर: ग) मेरो भाइ पढेछ।
व्याख्या: अज्ञात भूतले वक्तालाई थाहा नभएको तर पछि थाहा भएको घटना जनाउँछ। यसमा क्रियापदमा ‘एछ’, ‘एछे’, ‘एछन्’ जस्ता प्रत्यय लाग्छन्।
९३. “जसरी रोपे पनि फल्ने उही काँक्रा।” – यो कुन अलङ्कार हो?
क) दीपक
ख) भ्रान्ति
ग) दृष्टान्त
घ) लोकोक्ति
सही उत्तर: घ) लोकोक्ति
व्याख्या: लोकोक्ति अलङ्कारमा कुनै कुरालाई पुष्टि गर्न समाजमा प्रचलित उखान वा लोकोक्तिको प्रयोग गरिन्छ। यहाँ “जसरी रोपे पनि फल्ने उही काँक्रा” भन्ने लोकोक्तिद्वारा आफ्नो भनाइलाई बलियो बनाइएको छ।
९४. ‘चन्द्रमा’ शब्द कस्तो शब्द हो?
क) तत्सम
ख) तद्भव
ग) आगन्तुक
घ) झर्रो
सही उत्तर: क) तत्सम
व्याख्या: संस्कृत भाषाबाट कुनै परिवर्तन नभई जस्ताको तस्तै नेपालीमा प्रयोग भएका शब्दहरूलाई तत्सम शब्द भनिन्छ। ‘चन्द्रमा’ संस्कृत शब्द हो।
९५. “उनीहरू खेल्दै छन्।” – यो वाक्य कुन पक्षमा छ?
क) सामान्य वर्तमान
ख) पूर्ण वर्तमान
ग) अपूर्ण वर्तमान
घ) अभ्यस्त भूत
सही उत्तर: ग) अपूर्ण वर्तमान
व्याख्या: वर्तमान समयमा कुनै काम चलिरहेको वा भइरहेको अवस्थालाई अपूर्ण वर्तमान पक्षले जनाउँछ। यसमा ‘दै + छ/छे/छन्’ जस्ता क्रियापद संरचना हुन्छन्।
९६. ‘एकै चोटि धेरै कुरा भन्न खोज्दा केही पनि भन्न नसक्नु’ अर्थ दिने टुक्का कुन हो?
क) मुखमा पानी आउनु
ख) मुखमा ठेगान नहुनु
ग) मुखमा दही जम्नु
घ) मुख खोल्नु
सही उत्तर: ग) मुखमा दही जम्नु
व्याख्या: ‘मुखमा दही जम्नु’ भन्ने टुक्काले बोल्नुपर्ने ठाउँमा बोल्न नसक्नु, चुप लाग्नु वा धेरै कुरा भन्न खोज्दा अकमकिनु भन्ने लाक्षणिक अर्थ दिन्छ।
९७. ‘पञ्चवटी’ शब्दमा कुन समास छ?
क) द्वन्द्व
ख) कर्मधारय
ग) द्विगु
घ) बहुव्रीहि
सही उत्तर: ग) द्विगु
व्याख्या: जुन समस्त पदको पहिलो पद (पूर्वपद) सङ्ख्यावाचक हुन्छ र त्यसले समूहलाई बुझाउँछ, त्यसलाई द्विगु समास भनिन्छ। ‘पञ्चवटी’ को अर्थ ‘पाँच वटा वट (वर) को समूह’ हो।
९८. ‘तिमीले पढेको भए पास हुनेथियौ।’ – यस वाक्यले कस्तो अर्थ जनाउँछ?
क) आज्ञार्थ
ख) इच्छार्थ
ग) सङ्केतार्थ
घ) संभावनार्थ
सही उत्तर: ग) सङ्केतार्थ
व्याख्या: एउटा काम अर्को काममा निर्भर रहने वा एउटा शर्त पूरा भएमा मात्र अर्को काम हुने सङ्केत दिने भावलाई सङ्केतार्थ भनिन्छ। ‘…ए भए …हुनेथियो’ जस्ता संरचना यसमा पर्छन्।
९९. ‘सुन्दर’ शब्दको भाववाचक नाम के हुन्छ?
क) सुन्दरी
ख) सुन्दरता
ग) सौन्दर्य
घ) ख र ग दुवै
सही उत्तर: घ) ख र ग दुवै
व्याख्या: ‘सुन्दर’ (विशेषण) शब्दमा ‘ता’ प्रत्यय लागेर ‘सुन्दरता’ र ‘य’ प्रत्यय लागेर ‘सौन्दर्य’ बन्छ। दुवै शब्दले भाववाचक नाम (गुण) लाई जनाउँछन्।
१००. ‘दीपक’ अलङ्कारको परिभाषा के हो?
क) उपमेय र उपमानमा अभेद देखाउनु
ख) धेरै उपमेय र उपमानका लागि एउटै साझा धर्म (क्रिया) को प्रयोग गर्नु
ग) उपमेयलाई लुकाएर उपमानको स्थापना गर्नु
घ) एउटै शब्दले धेरै अर्थ दिनु
सही उत्तर: ख) धेरै उपमेय र उपमानका लागि एउटै साझा धर्म (क्रिया) को प्रयोग गर्नु
व्याख्या: दीपक अलङ्कारमा प्रस्तुता (उपमेय) र अप्रस्तुता (उपमान) सबैलाई एउटै क्रियापद वा गुणले जोडेर देखाइन्छ। जसरी एउटा दियोले घरका धेरै ठाउँमा उज्यालो छर्छ, त्यसैगरी एउटै धर्म (क्रिया/गुण) ले धेरै पदलाई उज्यालो पार्छ।