۱. مانند کردن چیزی به چیز دیگر در صفتی مشترک، چه نام دارد؟
پاسخ صحیح: ب) تشبیه
توضیح: تشبیه در لغت به معنای «مانند کردن» است و در اصطلاح ادبی، بیان شباهت میان دو چیز است که در یک یا چند صفت مشترک باشند. ارکان آن عبارتند از: مشبه، مشبهبه، وجه شبه و ادات تشبیه.
۲. در بیت «علم، نوری است که دل را روشن میکند»، کدام آرایه ادبی به کار رفته است؟
پاسخ صحیح: ج) تشبیه
توضیح: در این جمله، «علم» (مشبه) به «نور» (مشبهبه) تشبیه شده است و صفت مشترک آنها «روشن کردن دل» (وجه شبه) است. این یک تشبیه بلیغ اسنادی است.
۳. استعاره چیست؟
پاسخ صحیح: الف) تشبیهی که یکی از طرفین (مشبه یا مشبهبه) آن حذف شده باشد.
توضیح: استعاره در واقع نوعی تشبیه فشرده و مجازی است که در آن، یکی از دو رکن اصلی تشبیه (مشبه یا مشبهبه) حذف میشود و رابطه شباهت، پنهانی و قویتر بیان میگردد.
۴. در مصراع «نرگسش عربده جوی و لبش افسوس کنان»، «نرگس» استعاره از چیست؟
پاسخ صحیح: ب) چشم
توضیح: در ادبیات فارسی، گل «نرگس» به دلیل شباهت ظاهری، استعارهای رایج برای «چشم» معشوق است. در اینجا مشبه (چشم) حذف و مشبهبه (نرگس) ذکر شده است (استعاره مصرحه).
۵. کنایه کدام است؟
پاسخ صحیح: ب) پوشیده سخن گفتن به طوری که نشانه معنای دور باشد.
توضیح: کنایه به کار بردن یک عبارت یا جمله است که معنای ظاهری و نزدیک آن نیز درست است، اما مقصود گوینده معنای دور و مجازی آن است. مانند «فلانی دستش کج است» که کنایه از «دزد بودن» است.
۶. عبارت «فلانی ریش سفید است» کنایه از چیست؟
پاسخ صحیح: ج) تجربه و پیری
توضیح: «ریش سفید بودن» کنایه از داشتن تجربه، دانایی، احترام و کهنسالی است و صرفاً به معنای داشتن ریش به رنگ سفید نیست.
۷. بزرگنمایی و افراط در توصیف یک صفت را چه مینامند؟
پاسخ صحیح: د) مبالغه
توضیح: مبالغه یا اغراق، توصیف یک ویژگی یا حالت به شکلی افراطی و بیش از حد معمول است به طوری که از نظر عقلی یا عادی غیرممکن به نظر برسد. این آرایه برای تأکید و تأثیرگذاری بیشتر به کار میرود.
۸. در بیت «شود کوه آهن چو دریای آب / اگر بشنود نام افراسیاب»، کدام آرایه برجسته است؟
پاسخ صحیح: الف) مبالغه
توضیح: شاعر برای نشان دادن ترس و وحشت از نام افراسیاب، به شدت اغراق کرده و میگوید که کوه آهن با شنیدن نام او مانند آب ذوب میشود. این یک نمونه کلاسیک از مبالغه در ادبیات حماسی است.
۹. آوردن دو یا چند کلمه در یک بخش کلام و سپس آوردن آنچه به آنها مربوط است در بخش دیگر، چه نام دارد؟
پاسخ صحیح: ج) لف و نشر
توضیح: لف و نشر (پیچیدن و گستردن) آرایهای است که در آن شاعر ابتدا چند واژه را به صورت فشرده (لف) میآورد و سپس در ادامه کلام، توضیحات یا واژههای مربوط به هر یک را (نشر) بیان میکند.
۱۰. در بیت «از قفا زد سیلی و از پیش خواند / پس کشید و پیش خواند و خود نشاند» کدام آرایه وجود دارد؟
پاسخ صحیح: الف) تضاد
توضیح: در این بیت، کلمات «قفا» (پشت) و «پیش» (جلو) و همچنین «پس کشید» و «پیش خواند» با یکدیگر معنای مخالف دارند و آرایه تضاد (و مقابله) را ایجاد کردهاند.
۱۱. جابجا کردن ارکان دو طرف جمله را به صورت ضربدری چه میگویند؟
پاسخ صحیح: ج) عکس
توضیح: آرایه عکس یا قلب، آن است که در عبارتی، جای دو جزء را با یکدیگر عوض کنیم به طوری که معنای جدید و زیبایی ایجاد شود. مانند: «دشمن دانا به از دوست نادان» که میتوان آن را به صورت «دوست نادان بدتر از دشمن دانا» نیز بیان کرد.
۱۲. در بیت «تنت به ناز طبیبان نیازمند مباد / وجود نازکت آزرده گزند مباد» کدام آرایه به کار رفته است؟
پاسخ صحیح: ب) حسن طلب
توضیح: شاعر به جای اینکه مستقیماً بگوید “همیشه سالم باش”، این آرزو را با بیانی ادیبانه و زیبا (اینکه هرگز به پزشک نیاز پیدا نکنی) بیان میکند. این نوع درخواست مؤدبانه و زیبا را حسن طلب مینامند.
۱۳. آوردن دو کلمه با معنای مخالف در کلام، چه نامیده میشود؟
پاسخ صحیح: ب) تضاد
توضیح: تضاد (طباق) به کار بردن دو واژه با معنای متضاد در یک بیت یا عبارت است که به زیبایی و قدرت سخن میافزاید. مانند: شب و روز، خوب و بد، غم و شادی.
۱۴. در بیت «در نومیدی بسی امید است / پایان شب سیه، سپید است»، کدام آرایه به کار رفته است؟
پاسخ صحیح: ج) تضاد
توضیح: در این بیت، دو جفت کلمه متضاد وجود دارد: «نومیدی» در برابر «امید» و «شب سیه» (سیاه) در برابر «سپید». به کار رفتن بیش از یک تضاد در یک بیت را «مقابله» نیز میگویند.
۱۵. خطاب به خود و جدا کردن صفتی از خود و شخصیت بخشی به آن، چه نام دارد؟
پاسخ صحیح: الف) تجرید
توضیح: تجرید در لغت به معنای «جدا کردن» است و در اصطلاح، آرایهای است که در آن شاعر خود را مخاطب قرار میدهد یا یکی از صفات خود را به صورت یک شخص مستقل در نظر گرفته و با او سخن میگوید.
۱۶. در بیت «حافظا، می خور و رندی کن و خوش باش ولی / دام تزویر مکن چون دگران قرآن را»، آرایه تجرید در کدام کلمه است؟
پاسخ صحیح: الف) حافظا
توضیح: در این بیت، شاعر (حافظ) خود را با نام «حافظا» مورد خطاب قرار داده است، گویی با شخص دیگری صحبت میکند. این نمونهی بارز آرایه تجرید است.
۱۷. درخواست چیزی با زبانی ادیبانه و لطیف چه نامیده میشود؟
پاسخ صحیح: ج) حسن طلب
توضیح: حسن طلب به معنای «زیبا خواستن» است و آرایهای است که در آن گوینده درخواست خود را به طور غیرمستقیم و با بیانی هنرمندانه و مؤدبانه مطرح میکند تا تأثیر بیشتری بر مخاطب بگذارد.
۱۸. در بیت «بده ساقی می باقی که در جنت نخواهی یافت / کنار آب رکن آباد و گلگشت مصلا را»، کدام آرایه وجود دارد؟
پاسخ صحیح: الف) حسن طلب
توضیح: شاعر برای درخواست «می» (شراب)، دلیلی زیبا میآورد و میگوید این لذتهای زمینی (کنار آب رکن آباد) در بهشت یافت نمیشود. این روش زیبا و ادیبانه برای طلب کردن، حسن طلب است.
۱۹. آوردن علتی ادیبانه و غیر واقعی برای یک پدیده، چه نام دارد؟
پاسخ صحیح: الف) حسن تعلیل
توضیح: حسن تعلیل به معنای «دلیل زیبا آوردن» است. در این آرایه، شاعر برای یک پدیده یا رویداد، به جای علت واقعی و علمی آن، یک دلیل خیالی، شاعرانه و زیبا بیان میکند.
۲۰. در بیت «تا چشم بشر نبیندت روی / بنهفته به ابر چهر، دلبند»، علت ابر پوش بودن آسمان چیست؟ (از نظر شاعر)
پاسخ صحیح: ج) برای اینکه چشم انسان چهره معشوق (ماه) را نبیند.
توضیح: شاعر دلیل پنهان شدن ماه (معشوق) در پشت ابر را این میداند که چشم نامحرمان (بشر) به روی زیبای او نیفتد. این یک دلیل شاعرانه و غیر واقعی است و نمونهای از حسن تعلیل میباشد.
۲۱. آوردن کلمهای در کلام که دو یا چند معنی داشته باشد و همه معانی قابل برداشت باشد، چیست؟
پاسخ صحیح: ج) ایهام
توضیح: ایهام در لغت به معنای «به گمان افکندن» است و در اصطلاح، استفاده از واژهای است که حداقل دو معنی دارد: یکی نزدیک به ذهن (قریب) و دیگری دور از ذهن (بعید). معمولاً مقصود شاعر معنای دور آن است، اما هر دو معنی پذیرفتنی است.
۲۲. در کلمه «شیرین» کدام آرایه ایهام وجود دارد؟
پاسخ صحیح: الف) طعم شیرین و نام معشوقه فرهاد
توضیح: واژه «شیرین» در ادبیات فارسی اغلب به دو معنی به کار میرود: ۱. مزه شیرین. ۲. نام «شیرین»، شخصیت معروف داستان خسرو و شیرین. این دوگانگی معنایی ایهام میآفریند.
۲۳. اگر در تشبیه، ادات تشبیه و وجه شبه هر دو حذف شوند، به آن چه میگویند؟
پاسخ صحیح: الف) تشبیه بلیغ (فشرده)
توضیح: تشبیه بلیغ، رساترین و کوتاهترین نوع تشبیه است که در آن فقط دو رکن اصلی، یعنی مشبه و مشبهبه، باقی میمانند. مانند: «دل سنگ» یا «قد سرو».
۲۴. استعارهای که در آن «مشبهبه» ذکر شود و «مشبه» حذف گردد، چه نام دارد؟
پاسخ صحیح: ب) استعاره مصرحه
توضیح: در استعاره مصرحه (آشکار)، گوینده مشبه را حذف کرده و به جای آن، مشبهبه را به صراحت ذکر میکند. مانند آنکه به جای «سربازان شجاع»، بگوییم «شیران وارد میدان شدند».
۲۵. در بیت «بگریست ابر و باز به سبزه دمید روح»، نسبت دادن «گریستن» به «ابر» چه آرایهای است؟
پاسخ صحیح: الف) استعاره مکنیه (و تشخیص)
توضیح: شاعر «ابر» را به انسانی تشبیه کرده که میگرید. مشبهبه (انسان) حذف شده اما یکی از ویژگیهای او (گریستن) به مشبه (ابر) نسبت داده شده است. این نوع استعاره، مکنیه نام دارد و چون ویژگی انسانی به غیرانسان نسبت داده شده، آرایه تشخیص (جانبخشی) نیز هست.
۳۰. لف و نشری که در آن ترتیب رعایت نشده باشد، چه نام دارد؟
پاسخ صحیح: ب) لف و نشر مشوش
توضیح: اگر در آرایه لف و نشر، ترتیب بین اجزای لف (بخش اول) و نشر (بخش دوم) رعایت نشود و پراکنده باشد، به آن لف و نشر مشوش (پریشان) میگویند.
۴۵. در بیت «زلفش بکشیدی و لبانش بمکیدی / جان و دل من بردی و رفتی و رمیدی»، کدام آرایه برجسته است؟
پاسخ صحیح: ج) لف و نشر مرتب
توضیح: در مصراع اول دو عمل (کشیدن زلف، مکیدن لبان) به عنوان «لف» آمده است. در مصراع دوم، نتایج این دو عمل (بردن جان، بردن دل) به ترتیب به عنوان «نشر» ذکر شده است. این یک لف و نشر مرتب است.
۶۰. عبارت «دهان دوختن» کنایه از چیست؟
پاسخ صحیح: ب) سکوت کردن و حرف نزدن
توضیح: «دهان دوختن» یک عبارت کنایی است که به معنای وادار به سکوت کردن یا خودداری از سخن گفتن به کار میرود.
۷۵. «جامه کبود کردن» کنایه از چیست؟
پاسخ صحیح: ج) عزاداری و سوگواری کردن
توضیح: در فرهنگ ایرانی، رنگ کبود (آبی تیره یا نیلی) و سیاه، نماد ماتم و عزا بوده است. بنابراین «جامه کبود کردن» کنایه از به سوگ نشستن است.
۹۰. در بیت «از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر / یادگاری که در این گنبد دوار بماند»، «گنبد دوار» استعاره از چیست؟
پاسخ صحیح: الف) آسمان و دنیا
توضیح: «گنبد دوار» یا «گنبد گردان» استعارهای رایج برای آسمان، فلک و به طور کلی این جهان است که همواره در حال چرخیدن و دگرگونی است.
۱۰۰. کدام آرایه به «هنر ادعا» نیز معروف است؟
پاسخ صحیح: ب) حسن تعلیل
توضیح: به آرایه حسن تعلیل، «هنر ادعا» یا «ادعای هنری» نیز گفته میشود، زیرا شاعر برای یک پدیده، علتی را ادعا میکند که واقعی نیست اما از نظر ادبی و خیالی، زیبا و پذیرفتنی است.