۱. رکن اصلی (سالم) بحر متقارب کدام است؟
پاسخ صحیح: (ج) فعولن
توضیح: اساس و پایه بحر متقارب، رکن «فعولن» (به وزن: u – –) است. در یک مصرع کامل (مثمن)، این رکن چهار بار تکرار میشود.
۲. شاهنامه فردوسی، بزرگترین حماسه منظوم فارسی، در کدام بحر سروده شده است؟
پاسخ صحیح: (ج) بحر متقارب
توضیح: شاهنامه فردوسی در بحر «متقارب مثمن محذوف» یا «متقارب مثمن مقصور» سروده شده است که وزنی حماسی و کوبنده دارد.
۳. تقطیع مصرع «بنام خداوند جان و خرد» در کدام بحر قرار میگیرد؟
پاسخ صحیح: (ب) متقارب
توضیح: وزن این مصرع «فعولن فعولن فعولن فَعَل» یا «فعولن فعولن فعولن فعول» است که از اوزان اصلی بحر متقارب میباشد.
۴. در وزن «متقارب مثمّن سالم»، در یک مصرع چند رکن وجود دارد؟
پاسخ صحیح: (ج) چهار رکن
توضیح: «مثمّن» به معنای هشتتایی است. یک بیت مثمّن دارای هشت رکن است، بنابراین هر مصرع آن چهار رکن دارد.
۵. با اعمال زحاف «حذف» بر رکن «فعولن» (u – –)، کدام رکن به دست میآید؟
پاسخ صحیح: (الف) فَعَل (u –)
توضیح: «حذف» یعنی انداختن سبب خفیف (–) از آخر رکن. با حذف «لُن» (–) از «فعولن» (فعو + لن)، «فعو» (u –) باقی میماند که در عروض معادل «فَعَل» است.
۶. وزن «بحر متقارب مثمن محذوف» چیست؟
پاسخ صحیح: (ب) فعولن فعولن فعولن فَعَل
توضیح: «محذوف» به این معناست که رکن آخر آن دچار زحاف حذف شده است. در اینجا، رکن آخر یعنی «فعولن» به «فَعَل» تبدیل شده است.
۳۳. اصطلاح «مثمّن» در عروض به چه معناست؟
پاسخ صحیح: (ب) بیتی که هر مصرع آن از چهار رکن تشکیل شده باشد.
توضیح: مثمّن (هشتتایی) به بیتی گفته میشود که در مجموع هشت رکن (چهار رکن در هر مصرع) داشته باشد.
بخش ۲: بحرِ هزج
رکن اصلی این بحر مفاعیلن (u – – –) است. این بحر و زحافات آن، پرکاربردترین بحر برای سرودن غزل و اشعار عاشقانه در ادبیات فارسی است.
۳۴. رکن سالم بحر هزج کدام است؟
پاسخ صحیح: (د) مفاعیلن
توضیح: پایه و اساس بحر هزج، رکن «مفاعیلن» (به وزن: u – – –) است.
۳۵. کدام بحر برای سرودن غزل در شعر فارسی کاربرد بیشتری دارد؟
پاسخ صحیح: (ب) هزج
توضیح: بحر هزج و اوزان منشعب از آن، به ویژه «هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف»، محبوبترین وزن برای غزلسرایی در میان شاعرانی چون حافظ و سعدی بوده است.
۳۶. رکن «مفعولُ» (– – u) از کدام زحاف ترکیبی بر رکن «مفاعیلن» حاصل میشود؟
پاسخ صحیح: (ج) خَرب
توضیح: «خَرب» زحافی مرکب از «خَرم» (حذف اولین حرف متحرک وتد مجموع) و «کَفّ» (حذف حرف هفتم ساکن) است. اعمال این دو زحاف بر «مفاعیلن»، رکن «مفعولُ» را نتیجه میدهد.
۳۷. وزن «مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن» نام کدام بحر و وزن است؟
پاسخ صحیح: (ب) بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
توضیح: این وزن، یکی از رایجترین و خوشآهنگترین اوزان شعر فارسی است که بسیاری از غزلهای معروف در این وزن سروده شدهاند. این وزن از بحر هزج منشعب میشود.
۳۸. زحاف «کَفّ» چه عملی روی رکن انجام میدهد؟
پاسخ صحیح: (ج) حذف حرف هفتم ساکن
توضیح: «کَفّ» به معنای انداختن هفتمین حرف ساکن از ارکانی است که سبب خفیف در جایگاه هفتم و هشتم دارند، مانند «مفاعیلن» که به «مفاعیلُ» تبدیل میشود.
۶۶. مصرع «الا یا ایها الساقی ادر کأسا و ناولها» در کدام وزن سروده شده است؟
پاسخ صحیح: (ج) مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
توضیح: اگرچه این وزن شباهت زیادی به هزج دارد، اما از نظر فنی متعلق به بحر مضارع با وزن «مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلن» است. با این حال، به دلیل شباهت زیاد، گاهی در دسته اوزان هزج نیز بررسی میشود.
بخش ۳: بحرِ رمل
رکن اصلی این بحر فاعلاتن (– u – –) است. مثنوی معنوی اثر مولانا جلالالدین محمد بلخی در این بحر سروده شده است. زحاف «خبن» و تبدیل «فاعلاتن» به «فَعِلاتن» در این بحر بسیار رایج است.
۶۷. رکن سالم بحر رمل کدام است؟
پاسخ صحیح: (ج) فاعلاتن
توضیح: اساس و پایه بحر رمل، رکن «فاعلاتن» (به وزن: – u – –) است.
۶۸. کتاب گرانسنگ «مثنوی معنوی» اثر مولانا در کدام بحر سروده شده است؟
پاسخ صحیح: (ب) بحر رمل
توضیح: مثنوی معنوی در بحر «رمل مسدس محذوف» یا «مقصور» سروده شده است که وزن آن «فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (یا فاعلات)» است.
۶۹. با اعمال زحاف «خَبن» بر رکن «فاعلاتن»، کدام رکن به دست میآید؟
پاسخ صحیح: (ج) فَعِلاتن
توضیح: «خَبن» به معنای انداختن حرف دوم ساکن است. با حذف «الف» از «فاعلاتن»، رکن «فَعِلاتن» (به وزن: u u – –) به دست میآید.
۷۰. وزن «رمل مثمن محذوف» چیست؟
پاسخ صحیح: (ب) فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
توضیح: در این وزن، سه رکن اول سالم (فاعلاتن) و رکن آخر محذوف (فاعلن) است. این یکی از اوزان پرکاربرد در شعر فارسی است.
۷۱. رکن «فاعلن» (– u –) از کدام زحاف بر رکن «فاعلاتن» به دست میآید؟
پاسخ صحیح: (الف) حذف
توضیح: «حذف» یعنی انداختن سبب خفیف از آخر رکن. با حذف «تن» (–) از «فاعلاتن»، «فاعلا» (– u –) باقی میماند که معادل «فاعلن» است.
۹۹. مصرع «بشنو از نی چون حکایت میکند» از مثنوی معنوی، در کدام وزن است؟
پاسخ صحیح: (ج) رمل مسدس محذوف
توضیح: وزن این مصرع و کل مثنوی، «فاعلاتن فاعلاتن فاعلن» است. «مسدس» به معنای ششرکنی بودن بیت (سه رکن در هر مصرع) است و «محذوف» به دلیل تبدیل آخرین رکن به «فاعلن» است.
۱۰۰. «سبب خفیف» و «وتد مجموع» به ترتیب چه ساختاری دارند؟
پاسخ صحیح: (ب) (متحرک، ساکن) و (متحرک، متحرک، ساکن)
توضیح: این دو، از اجزای اصلی سازنده ارکان عروضی هستند. سبب خفیف یک حرف متحرک و یک حرف ساکن (–) است. وتد مجموع دو حرف متحرک و یک حرف ساکن (u –) است. برای مثال، رکن «فاعلاتن» از یک سبب خفیف (فا)، یک وتد مجموع (عِلا) و یک سبب خفیف دیگر (تُن) تشکیل شده است.